جغرافیای بلوچستان

 

 

زبان مردم منطقه سرباز

 

     مردم سرباز به زبان بلوچى صحبت مى ‏كنند بنابراين لازم است كه زبان بلوچى شناخته شود. محققان ، زبان بلوچى را يكى از لهجه ‏هاى قديم زبان فارسى دانسته ‏اند. متأسفانه دانشمندان زبان شناس ايرانى تا كنون در باره زبان بلوچى به تحقيق و تتبّع نپرداخته‏ اند و كتابى تأليف نكرده‏اند. در عوض جهانگردان ، مأموران سياسى و گاهى دانشمندان زبان شناس در خصوص اوضاع بلوچستان كتابهاى جامع و مفصلى انتشار داده ‏اند. بطوريكه تعداد اين كتابها، بنا به فهرستى كه در دايرة المعارف اسلامى آمده از 60 جلد تجاوز مى‏كند. انگليسيها يك قرن پيش مطالعات و تحقيقات لازم را در مورد بلوچستان انجام داده و گرامر بلوچى را هم به طبع رسانيده ‏اند. مطالعات تاريخى زبان فارسى نشان مى‏دهد كه زبان فارسى امروزى و زبان بلوچى هر دو دنباله بلافصل زبان فارسى ميانه هستند. عنوان كردن زبان بلوچى به عنوان گويشى از فارسى ميانه چندان ازصواب به دور نيست. اما دانستن آن در زمره گويشى از گويشهاى فارسى امروزى فارسى نومنطقى به نظر نمى‏رسد، چون درك زبانهاى فارسى و بلوچى امروزى براى سخنوران اين دو زبان بدون آموزش، امكان پذير نيست. با نگاهى دقيق تر در مى ‏يابيم كه نزديكترين زبان در حال حاضر به زبان بلوچى زبان فارسى است، چنانچه در زبان بلوچى با مشكلاتى مواجه شويم، منطقى تر آن است كه چاره آن را در زبان فارسى بجوييم و در صورت برخورد با مشكلات در زبان فارسى از زبان بلوچى كمك بگيريم.

   زبان بلوچى يكى از لهجه‏ هاى زبان فارسى قديم است كه از ريشه اوستايى و پهلوى الهام مى ‏گيرد و به لحاظ تماس كمتر مردم بلوچ با مردم ساير مناطق ايران كه ناشى از دورى منطقه بوده است، به خوبى حفظ شده و اصالت خود را از دست نداده است و در بسيارى موارد، بخصوص از نظركاربرد و حروف در كلمات و اصوات در لغات، خلوص و قدمت خاص خود را دارد. زبان بلوچى تا حدى به لهجه كردى شباهت دارد و به مقدار قابل توجهى از فارسى جديد نيز متأثر است.

    زبان بلوچى امروز، تركيبى از فارسى قديم و فارسى جديد مى‏باشد. علاوه بر آن لغات هندى و اردو و پشتو در نقاط مجاور پاكستان و افغانستان به چشم ميخورد و در پاره ‏اى از موارد لغات انگليسى در زبان بلوچى نيز وارد شده است و آن به لحاظ تسلط انگليسيها در بلوچستان و اقامت طويل المدت سپاهيان انگليسى در اين منطقه مى‏باشد.مهمترين زبان جنوب شرقى ايران، زبان بلوچى است كه آن را از جهت هيأت قديمى بسيارى از لغات بايد از لهجه‏ هاى مهم ايرانى شمرد، زبان بلوچى با زبان و تلفظ پهلوى اشكانى و پهلوى اوايل ساسانى نزديك است. زيرا كه بر اثر سختى رفت و آمد در تمام قرون و عدم آميختگى با ديگر گويشها، صورت اصلى كلمات و لغات اصيل را نگاه داشته است.

 نمونه لغاتى از فرهنگ پهلوى كه در زبان پهلوى متداول بوده ‏اند و امروزه در بلوچى نيز هنوز بكار ميروند اما در پارسى متداول نيستند.

زبان بلوچها از قديمى ‏ترين زبانهاى جهان و بى ترديد متعلّق به پيش از دوره ميانه است و به تحقيق زبانى كه كتيبه بيستون را بدان نوشته بودند، با تفاوتهاى اندكى، همين زبان بلوچى است كه اكنون در بلوچستان متداول؛ و از لحاظ موسيقى درونى كلمات در ميان زبانها و لهجه‏ هاى رايج در ايران، دُرّى يگانه است. اين زبان به پهلوى اوايل عصر ساسانى نزديكتر است.

در حال حاضر زبان بلوچى با دو شعبه بزرگ : بلوچى شمالى يا سرحدّى و بلوچى جنوبى يا مكران در سراسر اين سرزمين عظيم جارى و سارى است. لازم به توضيح است كه به علت وسيع بودن سرزمين بلوچستان و عدم ارتباطات نواحى پراكنده آن ، لهجه ‏هاى گوناگونى در آن رواج دارد. بطوريكه امروزه يك بلوچ زاهدانى نمى ‏تواند زبان يك بلوچ آهورّانى يا دَشتيارى را بفهمد چنين امرى در ساير جاها نيز صدق مى‏كند. بلوچى شمالى بيشتر تحت تأثير لغات زبان فارسى قرار گرفته است و برعكس بلوچى جنوبى بيشتر متأثر از لغات انگليسى و اردو مى ‏باشد.

 آقاى آموزگار رئيس سابق فرهنگ سروان مى ‏نويسد: مشكل بزرگ در راه تحقيقات مربوط به زبان بلوچى اين بود كه نتوانستم قاعده و دستور واحدى براى صرف و تغيير شكل يافتن در زمانهاى ماضى و مضارع بدست آورم. هر فعل به صورتى صرف ميشود و تابع قانون معينى نيست و شبيه به افعال بى قاعده انگليسى است، و ديگر آنكه، لغات و مفاهيم هر دهكده‏اى متفاوت با دهكده ديگرى بود و اين خود مستلزم صرف وقت بسيار است تا يك نفر غير بلوچ بتواند تغييرات و تفاوتها را تشخيص داده ومتوجه گردد.

در بخش سرباز با وجود آنكه زبان رايج، زبان بلوچى است، اما در دهستانهاى آن لهجه ‏ها تا حدودى فرق مى ‏كند، بطوريكه امروزه ميتوان خالص‏ترين زبان بلوچى را در ميان عشاير پراكنده آن يافت، ساير دهستانها با يك لهجه صحبت مى ‏كنند اما در اين ميان، دهستان سرباز به علت گسترش ارتباطات، خصوصاً در نواحى جنوبى آن لهجه خاصى دارد. اين دهستان بيشتر تحت تأثير لغات اردو و پاكستانى قرار گرفته است. و در چند روستاى آن نظر مُغ و كوه ميتگ و دپكوربا لهجه خاصى صحبت مى ‏كنند و تقريباً بعضى از حروف و كلمات را بصورت غليظ ترى نسبت به ساير جاها ادا مى‏كنند. در مجموع ميتوان گفت كه آندسته از آباديهايى كه از درّه سرباز دور بوده‏ اند، زبان خالص خودشان را بهتر توانسته ‏اند حفظ كنند. در زبان فارسى كلمات را با( ها ) يا( ان) جمع مى ‏بندند اما بلوچها بدون اينكه ميان موجودات جاندار و بى ‏جان، تفاوتى قائل شوند، تمام كلمات را با سه حرف (ى - ا- ن) جمع مى‏بندند، بعضى كلمات را به ندرت با( ا- و- ن )جمع مى بندند اما جمع بستن با «ها »مطلقاً معمول نيست.

 در حال حاضر در اين بخش و حتى در ساير قسمتهاى بلوچستان، بسيارى از لغات اصيل بلوچى از بين رفته و لغاتى ديگرنظير هندى، پاكستانى، انگليسى، فارسى و ... جانشين آنها گشته است، بطوريكه حتى يك فرد تحصيل كرده بلوچ عاجز از آن است كه بتواند سلام و احوال پرسى خاص بلوچى را ادا كند و حتى زبان خالص بلوچى را فهميده و با آن صحبت كند، كه اين واقعاً جاى بسى تأسف است.

 

ارتباط با پیام بلوچ